Rozwój ruchowy niemowląt

Prawidłowy rozwój ruchowy dziecka to temat, którym zainteresowani są wszyscy rodzice. Spotykając się z nimi jako fizjoterapeuta słyszę codziennie wiele pytań, na które postaram się odpowiedzieć w tym i w kolejnych artykułach.

Rozwój dziecka od jego narodzin do osiągnięcia etapu chodzenia zależy w głównej mierze od prawidłowego rozwoju centralnego układu nerwowego. Inne czynniki to odpowiednia pielęgnacja, odżywianie itd.

Główne etapy rozwoju tzw. kamienie milowe
  • obrót z pleców na brzuch,
  • siadanie,
  • chodzenie.

Oprócz tych głównych skoków rozwojowych w poszczególnych miesiącach życia dziecka pojawiają się różne umiejętności, których osiągnięcie można ułatwić dziecku poprzez odpowiednią pielęgnację.

Obserwowanie rozwoju dziecka od momentu jego narodzin do rozpoczęcia chodzenia jest fascynujące, a jego ocena jest niezwykle trudna. Dlatego też dobrze jest, gdy rodzice wnikliwie przyglądają się jak ich maluszek nabywa kolejne umiejętności, potrafią wspomagać jego rozwój poprzez odpowiednią pielęgnację i zdają sobie sprawę, jakie objawy mogą świadczyć o jakichkolwiek nieprawidłowościach.

Niepokojące objawy
  • asymetryczne ułożenie główki lub tułowia,
  • asymetryczne ułożenie lub ruchy kończyn,
  • wzmożone napięcie mięśniowe objawiające się dużym oporem na ruch kończyn dolnych lub górnych (np. problemy z ubieraniem dziecka),
  • wzmożone napięcia mięśniowe objawiające się prężeniem ciała do tyłu,
  • obniżone napięcie mięśniowe objawiające się np. brakiem ciągnięcia główki w próbie podciągania (rodzicom raczej nie zaleca się wykonywania ćwiczeń w ten sposób).
Rozwój ruchowy w pierwszym roku życia

Postaram się krótko opisać prawidłowy rozwój ruchowy dziecka, miesiąc po miesiącu, do momentu ukończenia 1 roku życia. Przybliżę rodzicom główne etapy rozwoju, tzw. kamienie milowe i inne umiejętności osiągane przez niemowlęta, zwane skokami rozwojowymi. Być może zrozumienie pewnych zachowań dziecka pozwoli rodzicom na pozbycie się obaw związanych z jego rozwojem i pomoże im w bezpiecznej pielęgnacji swojej pociechy.

pierwszym miesiącu życia

dziecko położone na brzuchu układa się w pozycji zgięciowej: z nóżkami pod brzuchem, rozłożonymi rączkami zgiętymi w stawach łokciowych i główką na boku (czasem udaje się dziecku przełożyć ją na drugą stronę).

W tym miesiącu najważniejsze jest to, żeby dziecko było najedzone i dobrze spało. Zwykle przychodzi to naturalnie, ale gdy pojawiają się jakiekolwiek problemy, dobrze jest, jeśli rodzice znają prawidłowe pozycje do karmienia czy sposoby przystawiania malucha do piersi. Na tak wczesnym etapie ważne jest również to, jak dziecko jest noszone, podnoszone z łóżeczka, ubierane, przewijane czy kąpane. Jeśli te wszystkie czynności rodzice nauczą się wykonywać prawidłowo odpowiednio wcześnie, z pewnością zaprocentuje to w przyszłości. Szczególnie ważne, aby rodzice wyrobili sobie nawyk noszenia dziecka w pozycji zgięciowej, gdyż zbyt częste noszenie maluszka w pionie w pierwszych trzech miesiącach życia pogłębia wszelkie asymetrie ustawienia główki oraz tułowia.

drugim miesiącu życia

dziecko na plecach układa się zwykle asymetrycznie. Jest to okres fizjologicznej asymetrii, wynikającej ze specyfiki oddziaływania niektórych odruchów na ciało niemowlęcia. Warto obserwować, czy dziecko preferuje którąś ze stron i w razie wątpliwości zwrócić się o poradę do fizjoterapeuty.

W tym okresie, leżąc na brzuchu, niemowlę unosi główkę do kąta około 45 stopni. Zaleca się układanie dziecka na brzuchu kilka razy w ciągu dnia, ale też trzeba zdawać sobie sprawę, że zbyt wysokie unoszenie główki, a tym bardziej obrót z brzucha na plecy w tym okresie uważa się za objaw nieprawidłowy, świadczący o wzmożonym napięciu mięśniowym. W tym miesiącu dziecko nie potrafi opanować własnego ciała. Jest zdezorganizowane ruchowo przez odruchy toniczne.

Trzeci miesiąc

to okres, w którym dziecko zaczyna układać się bardziej symetrycznie w pozycji leżenia na plecach i sprowadzać rączki do linii środkowej ciała, czyli łączyć je nad klatką piersiową.

Na brzuszku z kolei unosi główkę coraz wyżej do kąta 90 stopni i podpiera się już aktywnie na przedramionach. Fizjologiczna asymetria powinna już zaniknąć. Następuje równowaga pomiędzy zginaczami a prostownikami.

czwartym miesiącu,

leżąc na pleckach, zaczyna unosić nóżki na tyle wysoko, że unoszą się również pośladki i maluch czasem obróci się na bok.

Na brzuchu zaś zaczyna już sięgać po zabawki. W pozycji pionowej na rękach coraz lepiej kontroluje ustawienie główki, dzięki czemu można już częściej nosić dziecko w pozycji pionowej.

piątym miesiącu

niemowlę sięga rączkami do kolan w leżeniu na pleckach, a na brzuchu unosi się coraz wyżej.

Miesiąc szósty

to wiele nowych umiejętności. Zwykle maluch sięga już rączkami do stóp i zaczyna je wkładać do buzi, a także – co ważne – obraca się z pleców na brzuch. Obrót ten jest zwykle ważnym elementem oceny rozwoju ruchowego dziecka, a więc ważne jest nie tylko to, że dziecko obraca z pleców na brzuch, ale również w jaki sposób to robi.

siódmym miesiącu

dziecko zwykle spędza dużo czasu na brzuchu, a tym samym przygotowuje mięśnie grzbietu do pozycji siedzącej i stojącej. Na tym etapie często występują dość duże różnice w rozwoju ruchowym u dzieci. Jedne mogą już nawet zaczynać czworakować, inne będą pełzać, a jeszcze inne tylko unosić się na brzuchu na wyprostowanych rękach w stawach łokciowych.

Ósmy miesiąc

to doskonalenie umiejętności, czyli pełzanie okrężne, czasem pełzanie do przodu, czasem do tyłu.

Średnio dzieci czworakują i siadają około dziewiątego miesiąca, jednak zawsze należy pamiętać, że okres osiągania tych etapów to plus minus 3 miesiące. Czworakowanie uważa się za bardzo ważny element rozwoju psycho – ruchowego dziecka ze względu na to, że ma ono pozytywny wpływ na stabilizację obręczy barkowej, koordynację ruchową, siłę mięśni grzbietu i brzucha oraz na harmonijną współpracę półkul mózgowych. Często przeszkodą w rozpoczęciu czworakowania jest śliska podłoga w mieszkaniu, przez co dziecku łatwiej jest pełzać, ślizgając się po niej. Wyłożenie podłogi np. wykładziną zdecydowanie ułatwi maluszkowi nauczenie się tej skomplikowanej czynności. Około 9 miesiąca niemowlę ma opanowany również tzw. chwyt pęsetowy i sprawnie potrafi trzymać w dłoni różne przedmioty, np. jedzenie.

Dziesiąty, jedenasty, dwunasty miesiąc…

niemowlęta przemieszczają się czworakując, wstają na kolana przy meblach, samodzielnie się podnoszą, podejmują pierwsze próby chodzenia, poruszając się np. przy szafkach krokiem dostawnym, aż osiągną umiejętność samodzielnego chodzenia.

Fizjologiczne wzorce i objawy nieprawidłowe w rozwoju niemowląt
Siadanie

Należy zdawać sobie sprawę z tego, że fizjologiczny wzorzec siadania dobywa się z leżenia na brzuchu, kiedy dziecko podnosi się wysoko na rękach, unosi biodra z podłoża, odpycha się dalej rączkami i rotując miednicę siada. Rzadko zdarza się, żeby dziecko usiadło, leżąc na plecach. Stąd tak ważne jest układanie niemowląt na brzuchu regularnie już od wczesnego etapu rozwoju, a żeby około 7 miesiąca spędzało większość czasu na brzuchu, gdyż wszystkie dalsze umiejętności nabywa właśnie z tej pozycji. Dlatego dobrze jest utrzymać odpowiednią proporcję między noszeniem, układaniem dziecka w leżaczku i układaniem na brzuchu, zdecydowanie ze wskazaniem na to ostatnie. Ważne jest również, aby nie sadzać dziecka zanim nie usiądzie samo, a przynajmniej nie na długo, aby chronić jego nieprzygotowany jeszcze do takiego obciążenia kręgosłup. Niemowlę, które samodzielnie usiądzie, zazwyczaj od tego momentu bawi się w pozycji siedzącej zamiast na leżąco. Zwykle rodzice sadzają dzieci trochę wcześniej niż same osiągną tę umiejętność. Jeśli sadzane jest na krótko, ale przy tym czworakuje, wstaje samodzielnie, to nie powinno to już wpłynąć na prawidłowy rozwój krzywizn kręgosłupa dziecka.

Stawianie, chodzenie

Podobnie ma się rzecz ze stawianiem i chodzeniem. Stawianie dziecka i uczenie go chodzenia zanim zacznie wstawać samodzielnie nie ma sensu i jest szkodliwe.

Chodzenie zależy tylko od prawidłowego rozwoju centralnego układu nerwowego i poprzez prowadzanie dziecka za rączki nie jesteśmy w stanie tego etapu przyspieszyć. Za normę uznaje się rozpoczęcie chodzenia do 18 miesiąca.

Każde dziecko rozwija się w swoim tempie i nie należy ani go przyspieszać, ani opóźniać. Trzeba być świadomym, jak przebiega prawidłowy rozwój dziecka, a w razie wątpliwości zgłosić się do specjalisty. Czasami wystarczą 1-2 wizyty, żeby przy pomocy wskazówek fizjoterapeuty wspomóc rozwój dziecka.

mgr Zbigniew Zdrajkowski – fizjoterapeuta, www.fizjopunkt.pl, Warszawa

Obrazek wyróżniający: zdjęcie z archiwum Mlekiem Mamy.

Fundacja "Mlekiem Mamy" wspiera w karmieniu naturalnym. Jeżeli karmienie piersią okazuje się niemożliwe, pokazujemy, że można karmić piersią inaczej (KPI), tj. odciągniętym mlekiem i podawać je w inny sposób. Edukujemy w zakresie tzw. świadomego rodzicielstwa i zdrowego stylu życia już od pierwszych chwil dziecka. Prowadzimy również działalność odpłatną w zakresie wsparcia okołoporodowego.